Tower Press 2000.
Fragment książki, rozdział o musztardzie, publikowany za zgodą autora zmarłego w marcu 2020 roku.
Mówił Chrystus: „Z czym porównamy królestwo Boże lub w jakiej przypowieści jeprzedstawimy? Jest ono jak ziarnko gorczycy…” (Marek 4,30−31). Innymi słowy znali Żydzi czasów ewangelicznych gorczycę. Dziwne toteż się wydaje, że nigdzie w Biblii, a jest ona znakomitym przewodnikiem gastronomicznym, nie ma żadnej wzmianki o musztardzie. Niewspominając niej również inne księgi stanowiące o prawach i obowiązkach naroduwybranego. Nie wiadomo więc do dzisiaj, czy jest musztarda koszerna, czy też nie. Tym todziwniejsze, że w owym czasie Grecy i Rzymianie objadali się wprost musztardą wyrabianą z ziarenek gorczycy, oliwy, octu i miodu, a więc bardzo podobną do tej, którą jemy dzisiaj.
Zajadłym wrogiem musztardy, jak i wszelkich innych przypraw z solą włącznie, był podobno Sokrates. Uważał je za zbędne dla trawienia i zastępował poobiednią gimnastyką. Stał się w ten sposób wynalazcą joggingu. Widząc go biegającego zaraz po posiłku, wtedy gdy każdy porządny Grek udawał się na drzemkę, zapytał jeden z uczniów: „Po cóż się tak męczysz, mistrzu?” Odpowiedział filozof: „Czyż nie widzisz, że przyprawiam moje dania?…” Na szczęście był Sokrates wyjątkiem.
W rywalizacji pomiędzy tradycją judeochrześcijańską i klasyczną wygrali w przypadku musztardy Rzymianie. W średniowieczu jest musztarda obecna od stołów kmiecich po królewskie. Każdy wyrabia ją i doprawia podług własnego gustu, ale już w początku XIII wieku pojawiają się „musztardnicy”, czyli zawodowi producenci przyprawy, a wraz z nimi zbanalizowane receptury wypierające owoce indywidualnej kulinarnej wyobraźni.
Papież Jan XXII (pontyfikat 1316−1334) miał wyjątkowo głupiego bratanka, co gorsza skompromitowanego w wielu erotycznych skandalach i zrujnowanego przez hazard, ale z tego właśnie powodu szczególnie natarczywie ubiegającego się o okruchy ze świątobliwego stołu. Chcąc pozbyć się natręta, czyli zapewnić mu z kieszeni wiernych wystarczająco okrągłą pensyjkę, a jednocześnie uniemożliwiając jakikolwiek realny wpływ na politykę Stolicy Apostolskiej, mianuje go oficjalnie „musztardnikiem papieskim”. Sprytny ten wybieg głowy Kościoła stanowił jednak, niezależnie od jego intencji, obiektywną nobilitację zawodu. Wkrótce mieć będą swoich musztardników królowie Francji, Hiszpanii, Portugalii i wszyscy szanujący się książęta od Atlantyku po Ren. Tym bardziej że…
Papież Klemens VII (1523−1534) − ten sam, który ingerując w sprawy łóżkowe Henryka VIII spowodował utratę jedności kościelnej Rzymu z Anglią − był fanatycznym wręcz wielbicielem musztardy. Używał jej nie tylko do mięs, ale nawet do serów i…, jak zaświadczaj ą źródła, nawet do lodów i ciastek z waniliowym kremem. Nic dziwnego, że w tej sytuacji posada musztardnika papieskiego stała się przedmiotem wyrafinowanych zabiegów, intryg i przetargów, którym nie były obce ani sztylet, ani trucizna. Sama musztarda osiąga wtedy szczyty wysublimowania. Wspomina kronikarz, że w podanej Ojcu Świętemu 14 czerwca 1531 znajdowało się, prócz zasadniczych, siedemdziesiąt sześć innych składników. Równolegle jednak pojawia się w tym samym czasie we Francji określenie „papieski musztardnik” (moutardier du pape) − piętnujące karierowicza, człowieka, który stara się wykorzystywać słabostki możnych tego świata. Do naszych czasów przetrwało to pojęcie w okrutniejszym jeszcze powiedzonku: II se prend pour le moutardier du pape − „Bierze się za papieskiego musztardnika”. Chodzi o durnia, który chciałby być lizusem i pochlebcą, ale nawet tego nie potrafi.
W tym miejscu dygresja. − Niech nas nie szokuje musztarda na ciastku z kremem. Na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego, a więc również podczas wykwintnych obiadów czwartkowych, zraszano talerze przed użyciem − zarówno te do zupy, te do mięs, jak i te do przystawek i deserów − pachnidłami z paczuli. Schabowy w zapachu paczuli… − Tymczasem nie wspomina ani Karpiński, ani Trembecki, ani smakosz − marszałek wielki litewski Ignacy Potocki, żeby ktokolwiek wybrzydzał. Co nas tu bowiem gorszy? − Ani samo paczuli, ani pieczeń wieprzowa, ani sama musztarda, ani ciastko z kremem. Zgodzić się nie możemy tylko na obce naszym gustom zestawienia.
Jednakże w nie tak znowu odległych początkach naszego (jeszcze) wieku twierdzili futuryści, że zestawiać można wszystko ze wszystkim. Stąd, na poziomie metafory słownej: „mięsiste niezapominajki”, „stalowa słabość”, „zardzewiały ruch” i im podobne. Dzieje udowadniają, że tak właściwie to oni mieli rację. Czy u nas, dzisiaj, przychodzi komukolwiek do głowy, że aby się rozczulać wizytą w kraju Jana Pawła II, należy przedtem przestać bić żonę i kopać dzieci? A przecież mogłoby się wydawać, że dowolne to zestawienie: feretron z sercem Jezusowym i niosące go ręce jeszcze sine od pobicia teściowej (zgodnie bowiem z prawami Newtona − kto bije, ten i sam dostaje). Ale wiemy: De gustibus et coloribus non est disputandum. Tego pozornie nas uczą dzieje wyrobów z gorczycy.
Lecz naprawdę czegoś zupełnie innego (Klemens VII był złym papieżem): nie chcesz jeść słodyczy z musztardą, to najpierw przestań bić żonę. Harmonia świata jest niepodzielna.